1972’de, sonradan Yaşam Kullanma Kılavuzu olarak ortaya çıkacak olan tasarı, hepsi birbirinden belirsiz üç ayrı eskizden oluşuyordu. “Greko-Latin Dördüller” adındaki birincisi 1967’den kalmaydı. Bir romana ya da öyküler topluluğuna 10x10 Greko-Latin çifte-dördül (bkz. Şekil 3) diye bilinen bir matematiksel yapıyı uygulamaya dayanıyordu. Fikir Oulipo’ya, bu fikir üzerinde benimle ve Jacques Roubaud’yla birlikte çalışmayı umut eden Claude Berge tarafından sunulmuştu.
Bundan daha da belirsiz olan ikinci eskizin başlığı olmadığı gibi, içeriği de yok gibiydi. Muğlak bir biçimde, Paris’te bir binanın ön cephesi kaldırılsa göreceğimiz şeyleri betimlemeyi öneriyordu.
Son olarak, üçüncü eskiz, 1969’da, La Rochelle limanını gösteren dev bir yapbozun bin bir zahmetle kurulması sırasında düşlenmisti; sonradan Bartlebooth’un öyküsü olacak öykünün bir değişkesiydi. Daha o zamandan kişiliğin adı —Valery Larbaud ve Melville’den alınarak— hazırdı, ayrıca iki sayfalık özet bir yaşamöyküsü yazmıştım.
Bu üç baslangıç noktasının birbiriyle buluşması, ben bir gün aniden binamın kesiti ile çifte-dördülün diyagramının birbirlerinin üstüne tam olarak uyacağını farkedince oldu: binanın her odası çifte-dördüldeki hücrelerden biri ve kitabın bir bölümü olabilirdi. Çifte-dördül tarafından belirlenen permütasyonlar her bölümün yapıtaşlarini oluşturabilirdi — ev eşyaları, bina süslemeleri, kişilikler, tarihsel ve coğrafi göndermeler, yazınsal göndermeler, alıntılar, vs. Yapboz gibi kurulmuş bu öykülerin ortasında da, belli ki, Bartlebooth’un kariyeri temel bir yer işgal edecekti. Bu arada başlığım ortaya çıktı, ama yıllar geçtikçe birazcik değişiyordu: Yaşam; Yaşam (kullanma kılavuzu); Yaşam: Kullanma Kılavuzu; Yaşam, Kullanma Kılavuzu; Yaşam Kullanma Kılavuzu.
Sonra parçaları bir araya getirmeye başladığım zaman değisik planları görselleştirmek için, mimarlık öğrencisi bir arkadaşımdan, Jacqueline Ancelot’dan, binanın ön cephesinin bir çizimini yapmasını rica ettim. Bu çizimde romanda değiştirilmeden kullanılan bazı ayrıntılar farkedilebilir: Hutting’in sol üstteki büyük stüdyosu, servis girişi, dükkan ve arka odası, hizmetçi odaları.
Binayı kat kat, daire daire tasvir etmek sıkıcı olacaktı; ama bölümlerin sıralanmasını şansa bırakmanın da bir anlamı yoktu. Böylece ben de satranç meraklılarının yıllardır bildiği ve At’ın Gezisi diye bilinen eski bir problemden türetilmiş bir ilkeyi kullanmaya karar verdim; bu problemde istenen, bir atın satranç tahtasının 64 karesini aynı kareye iki defa uğramadan dolaşmasını sağlamaktır. Problemin binlerce çözümü var, bunlardan bazıları, örneğin Euler’in çözümleri, aynı zamanda sihirli dördüller oluşturuyor. Yaşam Kullanma Kılavuzu için 10x10’luk tahtada bir çözüm gerekiyordu; bunu da bulmayı, neredeyse mucize eseri olarak, deneme yanılma yöntemiyle başardım. Kitabın altı kısma ayrılması da aynı ilkeden türetilmişti: Atın dördülün dört kenarına birden dokunduğu her seferde, yeni bir kısım başlıyor.
Yine de dikkatinizi çekerim ki kitapta 100 değil, 99 bölüm var. Bunun bütün sorumluluğu s. 274 ve 372’deki küçük kıza aittir.
10x10’luk Greko-Latin çifte-dördülün ne olduğunu ve kurmaca sanatında ne şekillerde kullanılabileceğini anlatmanın en kısa yolu, 3x3’lük bir Greko-Latin çifte-dördülle başlamak.
Farzedin ki 3 bölüm uzunluğunda, Jones, Smith ve Wolkowski adında 3 tane kişilik içeren bir öykü var. 3 kişiye 2 tane özellik kümesi verelim: Önce, başlık — şapka (S), melon şapka (M) ve bere (B); sonra, elde tutulan bir şey — bir köpek (K), bir valiz (V) ve bir demet gül (G). Farzedin ki çözmemiz gereken sorun şu: Öyle bir öykü anlatacağız ki, bu 6 unsur 3 kişiliğe sırasıyla, hiç aynı 2 unsur aynı kişiliğe gelmeden dağıtılacak. Aşağıdaki formül:
| Jones | Smith | Wolkowski | |
| bölüm 1 | ŞV | BG | MK |
| bölüm 2 | BK | MV | ŞG |
| bölüm 3 | MG | ŞK | BV |
— çok basit bir 3x3’lük Greko-Latin çifte-dördülden başka bir şey olmayan — çözümü veriyor. İlk bölümde, Jones’un şapkası ve valizi, Smith’in beresi ve gül demeti, Wolkowski’nin melon şapkasi ve köpeği var. İkinci bölümde, Jones’un beresi ve köpeği, Smith’in melon şapkası ve valizi, Wolkowski’nin şapkası ve gül demeti var. Üçüncü bölümde, Jones’un melon şapkası ve gül demeti, Smith’in şapkası ve köpeği var, Wolkowski ise, beresini giymiş, bir valizi sürüklüyor. Geriye kalan tek şey, bu arka arkaya gelen dönüşümleri açıklayacak durumlar icat etmek.
Bu şekilde, Yaşam Kullanma Kılavuzu’nda her bölümün içeriğini saptamak için, 3 unsurluk 2 dizi yerine, 21 tane 10 unsurdan oluşan 2 dizi kullanıldı.
Önemli Not: Greko-Latin çifte-dördüller her rakamın üzerine kurulamıyorlar; örneğin, 2x2 Greko-Latin çifte-dördül mümkün değil. Iki yüzyıldan fazla bir süre, 10x10’luk bir Greko-Latin çifte-dördülün de olanaksız olduğu düşünülüyordu; hatta Euler, böyle bir dördülün olmadığını söyleyen bir hipotez ortaya attı. Bose, Parker ve Shrikande’nin bir çözüm bulmayı başarmaları için 1960’a kadar beklemek gerekti.
Bu zahmetli permütasyonların sonunda, kendimi elimde bir tür “yükümlülükler çizelgesi” ile buldum: her bölüm için, o bölümde ortaya çıkması gereken 42 konuyu gösteriyordu bu çizelge. Böylece, örneğin 23. bölümde Jules Verne’den ve Joyce’dan alıntılar kullanmam gerekiyordu. Verne’den olan alıntı (daha doğrusu alıntılar), aslında Kaptan Nemo’nun kütüphanesi olan kütüphane tasviri (s.125) ve Esrarengiz Ada’da bulunan mucizevi sandığın içeriğinden alınmış alet listesi (ibid). Leopold Bloom’un Ulysses’in sonunda rüyasında gördüğü ev de s. 125-126’daki minyatür eve dönüştü.
8,4 Birinci kat soldaki büyük daire (20’nin yanında) Moreau, bölüm 23
|
Perec, Georges. Four Figures for "Life A User’s Manual". Oulipo Compendium, Haz. Harry Mathews ve Alastair Broche (Londra: Atlas Press, 1998) içinde.
İngilizceden çeviri: Armağan Ekici
Yaşam Kullanma Kılavuzu’ndaki sayfa numaraları için: Perec, Georges. Yaşam Kullanma Kılavuzu. Çeviren İsmail Yerguz (İstanbul: Mitos Yayınları, 1993)